Devri

teurel / teulen / teuler / teul / taol / taoler

teurel / teulen / teuler / teul / taol / taoler

v. cf. taeliñ, teliñ

I. V. tr. d.

A. (en plt de qqc. de concret)

(1) Jeter.

●(1499) Ca 197a. Teurell. g. getter. ●(1575) M 2011-2014. Er an tan an bet man, an tra man so haznat, / A guell bezaff lazet, ha steuzet á pret mat, / Ouz lamet credet glan, tiz ha buhan an coat, / Pe teurell enhaff dour, neguell muy labourat tr. «Car le feu de ce monde, cette chose est évidente, / Peut être éteint et étouffé bientôt / En enlevant, croyez bien, vite et promptement le bois / Ou en jetant de l'eau dessus, il ne peut plus opérer.» ●(1612) Cnf 33a. an heny pe-heny à laz è tat pé è mam (…) à dlé bezaff (…) eréet ha gryet en vn sach bras græt à lezr, gant vn qui, vn cog, vn serpant, hac vn marmous, laquet ha gryet assambles gantaff, ha goudé sé tollet en mor. ●(1633) Nom 198a. Lustrica, aspergillum, aspersorium : l'asperget ou gupillon : an aspergouër, an hiny á vez da teureul an dour binniguet.

●(1659) SCger 174b. teurl p. taulet, tr. «ietter.»

●(1846) BAZ 157. teul a reas ar gueleou e meas dre ar prenestrou. ●(1857) HTB 48. da daol en tan.

●(1907) LZBt Genver 5. teulen n'ê mez.

(2) Lancer, propulser.

●(c.1500) Cb 49a. ga. la coroye pour getter la darde. b. correenn da teurell dart. ●(1621) Mc 64. teurel voar tu'n autraou Doue, vn dard a charantez.

●(1846) BAZ 315. da deul mein var ho lerc'h.

(3) Rejeter.

●(1633) Nom 245a-b. Maris eiectamentum : ce que la mer iette à bord : an pez á taul an mor da bord an douar.

(4) Teurel kuit : jeter.

●(1959) TGPB 79. kerkent ha debret ganin ur graouenn e taolan kuit ar bluskenn.

(5) Teurel udb. gant ub. : jeter qqc. à qqn.

●(1913) AVIE 170. Nezen é kemerant mein de durel getou.

(6) Teurel (gwin, etc.) gant ub. : servir (un coup à boire) à qqn.

●(1903) JOZO 31. Taul ur huéh guin genemb, mallin-rous !

(7) (en plt de terres, d'animaux, d'arbres, etc.) Donner, produire.

●(1580) G 199. hep teuleur yt, tr. «sans produire de blé.»

●(1752) BS 558. o velet e taule o douarou muy a id evid na oant custum.

●(1982) PBLS 634. (Langoned) taol, tr. «produire (arbre fruitier…).» ●634-635. ar wezenn-se ne daolo ket netra ar bloaz-mañ, tr. «cet arbre ne produira rien cette année.»

►absol.

●(1901) LZBg 59 blezad-4e lodenn 204. er bléad e gresk hag e daul éleih.

►absol. Mettre bas.

●(c.1718) CHal.ms i. Cette Iument a mis bas, tr. «er gasec cé endes taulet, a so troeit.»

(8) Teurel diàr ar galon : vomir.

●(1790) MG 126. ne rant quet huizein, na teurel diar er galon. ●(17--) VO 48. hoand de durel a ziar hé halon.

●(1914) LZBt Du 16. ar riz corean a ra da gen liez a visioner iaouank teurel diwar he galon ha bean klanv !

►absol.

●(1659) SCger 126a. vomir, tr. «teurl p. taulet.»

●(1860) BAL 172. Unan o velet n'oa mui evit taoler, a lavaras : – Guall-boaniet e tleit beza.

●(1907) PERS 201. ma kouezaz klanv hag e rankaz teuler.

(9) Teurel kresk : vomir.

●(1909) BLYA 113. Ha teul eun tammig kresk kentoc'h evit mouga… ●(1931) GWAL 136-137/425. (kornbro Perroz, Treger-Vras) Kresk : teurel kresk : dislonka (vomir e galleg).

(10) absol. Teurel diouzh = (?) gaspiller (?).

●(1870) FHB 275/105a. tud hag a ell teleur dioutho rak ma c'houzenont arc'hant.

(11) Teurel hed : essaimer.

●(1732) GReg 368a. Essaimer, jeter un essain, faire un essain, tr. «teurel un hed.» ●Nos abeilles ont essaimé, tr. «hon guënan o deus taulet o hed.»

►absol.

●(1732) GReg 368a. Nos abeilles ont essaimé, tr. «Taulet o deus hon guënan.»

●(1990) TTRK 100. en tu-hont d'ar gwenan a daole diwar hor re.

(12) Donner (de la lumière).

●(1907) BSPD I 142. Er goleu biù-sé e daul sklerdér.

(13) Teurel e dan : refroidir (en plt d'un mets chaud).

●(1990) TTRK 74. yod-kerc'h, rak hemañ a veze pell o teuler e dan.

(14) Teurel kemblac'h war al lodennoù : tirer au sort les lots d'un héritage.

●(1869) TDE.FB 834b. Tirer au sort pour le partage d'un héritage, tr. «teurel kablac'h, M ; teurel kablac'h war al lodennou.» ●(1876) TDE.BF 312a. kablac'h. J'ignore la signification de ce mot ; mais on dit teurel kablac'h, tirer au sort les lots d'un héritage.

(15) (dans les ventes) absol. Teurel war ub. : enchérir.

●(1659) SCger 49b. mettre a l'enchere, tr. «teurl voar.» ●(1732) GReg 338b. Mettre l'enchère, tr. «Teureul var un all.»

●(1896) GMB 598. mettre l'enchère pet[it] tréc[orois] tôl oar eun all, tr. «en fr. du pays «jeter sur qqn.»

►Teurel war udb. : faire une offre d'achat de qqc.

●(1877) EKG I 2. ne gavet ket kals a dud da deuler var al leveou-ze.

►absol.

●(1942) LANB 37. Jean-Louis le Gall, eus bourc'h Lanber, a embanne ar priziou. Kalz tud a zeuas hag a daolas.

(16) Teurel gwaskedenn : donner de l'ombrage, de l'abri du soleil.

●(1849) LLB 678. Ne dauleint goeskeden nameid ar hun nied. ●853-854. plantet gué nehué, / Eid turul goeskeden ar hou mabig Rene.

B. (en plt de qqc. d'abstrait)

(1) Porter (son attention).

●(1767) ISpour 427. Int e zeli turul mé de pep tra. ●(1787) BI 47. Sel-mui ma taullai-mé dehou, mui enn er havai d'é chonge. ●(1790) MG 165. en dud e daul mé de guemènt-ce.

●(1849) LLB 492. Taulet ehueh d'en heol. ●(1878) EKG II 185. Taoler a rea evez ouc'h pep tra. ●(1894) BUZmornik 527. enn eur c'hourc'hemenn stard teuler evez mad anezhan. ●(18--) SAQ II 365. Mez da daol evez a zo.

●(1911) SKRS II 112. Taol evez mad, va mignoun. ●(1924) BILZbubr 38/844. tôler evez d'ar re vihan. ●(1925) BILZ 118. Taolit evez d'ei, diwallit na errufe droug ganti. ●(1925) BUAZmadeg 859. taoler evez var lavarou eun hanterzod. ●(1943) SAV 27/88. teurel evez mat en he breur. ●(1955) STBJ 57. ne c'helled ket beza dalc'hmat o teurel evez ennon. ●(1959) TGPB 146. ha taolet am eus fed war un draig.

(2) Teurel huanadoù : pousser des soupirs.

●(1728) Resurrection 2310. Eman ebars en tour o teurl huanado.

(3) Teurel ar spont : semer la terreur.

●(1911) BUAZperrot 187. eul loan all a ioa en enezen, a daole ar spount dre ar vro.

(4) Teurel (ar) brall war ub. : blâmer.

●(1792) BD 5081. tolet voar nese bral, tr. «blâmez-les.»

●(1879) GDI 254. Ur fæçon criminel aral hoah de haol-gonz ag en nessan e gonsist é turul er vrell ar ur gompagnoneah abéh.

●(1904) DBFV 29b. turul er vrel, tr. «rejeter la faute.» ●(1935) BREI 438/2c. nemet e stagent abred da deurel ar brall war ar re all.

(5) Teurel e vrall war : jeter son dévolu sur.

●(1935) BREI 436/3c. Hirie, e c'hellomp lavaret penôs sant Yann Bosco en deus taolet e vrall war Vreiz-Izel.

(6) Teurel labour gant ub. : donner du travail à qqn.

●(1917) LILH 27 a viz Gouhere. Lausket enta a kosté hou piz, hou ariko ha rah er bobioñnaj-sé e daul labour genoh.

(7) Teurel kred war : donner, accorder crédit à, croire à.

●(1910) MAKE 56. ma ranker da vihana teuler kred war lavarou ar C'haperien.

(8) Teurel brud war e anv : s'illustrer.

●(1925) FHAB Mae 165. An Aotrou Euzénou Kersalaün en doa gwechall taolet brud war e ano dre m'en doa difennet kalonek gwiriou Breiz.

C. (en plt de qqn)

(1) Jeter (qqn) en prison.

●(1933) MMPA 144. Sant Per ha Sant Yann a zo teulet er prizon.

(2) Teurel ub. er-maez : jeter qqn dehors.

●(1872) GAM 6. hent teleur er meaz euz ann ti-kear.

(3) Teurel ub. a garg : démettre qqn de ses fonctions.

●(1857) LVH 39. canderhel pé turul a garg er Priol.

●(1907) BSPD I 658. gourhemenein e hré en anpereur (...) turel a garg ol er gristenion. ●(1910) ISBR 94. Er Pab (…) e lakas er gaou doh en eskobed fal-sé ou zaulas a garg. (…) en eskobet taulet a garg.

(4) Teurel er-maez a : évincer, écarter de.

●(1904) BOBL 03 décembre 11/3c. Ar Rouz, taolet er meaz a vaer hevlene. ●(1906) BOBL 25 août 101/1b. mez setu Bietry oc'h arruout, eun dispac'her gwechall, hag a neuz tolet Lanoir mez a Brezidant ar re Velen evit kemer e blas.

II. V. intr.

(1) Teurel war : influer sur.

●(1868) KMM 22. Ar pez a santer neuze er galon, a dôl var ar vuez penn da benn. ●124. buez santel Mari-Christina a dôlas calz var buez e fried.

(2) Teurel da (+ v.) : contribuer à.

●(1872) ROU 79a. Les riches, les principaux habitant d'une paroisse, contribu[ent] beaucoup à rendre les autres sages, tr. «ar re benvidig, ar pennou kenta en ur barrez da dôl calz da lacaat ar re-all fur.»

(3) Teurel d'ub. : ressembler à qqn.

●(1896) GMB 691. pet[it] Trég[uier] tôl d'i dad ressembler à son père.

(4) Teurel war-zu : se diriger vers.

●(1954) VAZA 98. Eus Kuba e taoljomp war du ar Vera Kruz.

(5) (en plt du regard) Porter.

●(1990) TTRK 135. peogwir e taole ar sell, dreist da wez fav uhel ar vered.

(6) Teurel a-vras : abonder, être abondant, fructeux.

●(1910) ISBR 17. Pe daul er pisked a vras, nezen e vent lakeit é bouisteu aveit ou miret.

III. V. pron. réfl. En em deurel.

A. (en plt de qqn)

(1) Se jeter.

●(c.1500) Cb 42a. g. soy getter a terre. bri. enem teurell dan douar.

(2) En em deurel war : se jeter sur.

●(1792) BD 2340. ha comadin dedut enem deurl voar nese, tr. «et de comander à ses gens de se jeter sur eux.»

●(1911) SKRS II 197. eur c'hristen ne dle ket en em deuler var ar boued.

(3) En em deurel d'udb. : s'adonner à qqc., se plonger dans qqc.

●(1860) BAL 224. ricled divar an ent mad, ac en em daoled d'an ebatou. ●(1861) BSJ 307. de gùittat er mad eit hum durel d'en droug. ●(1872) ROU 71b. S'abandonner au désordre, tr. «En em dôler d'an dizurz.» ●(1894) BUZmornik 304. En em daolet oa d'ar binijenn azalek he vugaleach. ●313. En em daolet oa d'al libertinach.

►En em deurel dezhi : s'adonner à la paresse.

●(1896) GMB 691. pet[it] Trég[uier] 'n im dôl d'ei, tr. «se laisser aller à la paresse.»

(4) En em deurel d'ober udb. : s'adonner, se mettre à faire (qqc.).

●(1872) ROU 71a. Tud iaouanc a vezo dibreder en em dôlo da voalober, tr. «les jeunes gens qui sont oisifs s'abandonnent au mal.» ●(1876) TIM 80. Goudé ou disparti, en dud en hum daulas mui eit jamæs d’où goal inclinationeu ha d’er brassan torfæteu.

●(1982) TKRH 106. Va zad a oa nul da zerc'hel ti e-unan ha 'n em daol a raje adarre da evañ.

(5) En em deurel d'ub. : se dévouer à qqn.

●(1896) GMB 691. pet[it] Trég[uier] 'n im dôl d'i bugel se dévouer à son enfant, ne vivre que pour lui, en parl. d'une mère.

B. (en plt du bois) Se déjeter.

●(c.1718) CHal.ms i. se dejetter, tr. «him daulein.» ●voila du bois qui s'est beaucoup dejetté, tr. «chetu coet endes him daulet a hioh a yoh, ul lot vat.» ●(1732) GReg 131b. Cambrer, se dejetter, parlant du bois, tr. «En em deurel. pr. en em daulet.» ●Ce bois, cette porte s'est cambrée, tr. «En em daulet eo ar c'hoad-mâ, an or-mâ.» ●(1744) L'Arm 43a. Cambrer (parlant du bois de menuiserie), tr. «Um durul.» ●97a. Se déjeter, parlant d'une planche, tr. «Um durull.»

IV.

(1) Teurel troad e : voir troad.

(2) Na vezañ mat da deurel d'ar c'hi : voir ki.

(3) Teurel war ar plouz : voir plouz.

(4) Na gaout daou wenneg da deurel ouzh toull ur c'hi : voir gwenneg.

(5) Teurel mein ouzh kement ki a harzh : voir mein.

(6) Teurel e vrall : voir brall.

(7) Teurel an digarez war ub. : voir digarez.

(8) Na deurel en e votoù : voir botoù.

(9) Teurel e viz war ub. : voir biz.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...