Devri

kozh .1

kozh .1

[vbr coth (NL & NP, GVB 215), mbr coz, vcorn coth gl. senex, mcorn coth, gaul Cottus, Cotta, Cottius, etc (NP) < *kottos, emprunt à une langue indigène non IE ? (Delamarre 127, LEBM 78) ; cf. cat cot, cast cueto « colline » (Sims-Williams 2006, 67 ; EDPC 218-219) ; mot non attesté en gallois en dehors de quelques glossaires]

adj.

I. Attr./Épith.

A.

(1) Vieux.

●(1499) Ca 49b. Coz. g. viell.

●(1659) SCger 124b. vieil, tr. «coz.» ●(1732) GReg 959b. Vieux, vieille, tr. «Coz. Van[netois] coh.»

●(1849) LLB 187. un erwen gouh. ●(1878) EKG II 126. eur bern kerdign koz. ●(1894) BUZmornik 298. Beva a reaz koz-koz.

●(1909) KTLR 8. Beva o doa great koz-koz. ●(1903) CDFi août (d'après KBSA 11). Koz ar c'hosa e oa, ha ne oa nemet gwelloc'h a ze : kalon ar re goz a zo tenerik.

►[au superl. ; au dimin.]

●(1915) MMED 250. An hini kosaik a lavaras.

►[empl. comme subst. sans art. ; valeur de plur.] Ceux qui sont vieux.

●(1530) Pm 163. Coz na ioanc ne dianco tr. « Vieux ni jeune n'échappera »

●(c.1680) NG 1073. Canamp, coh ha iouanc.

●(1821) SST vi. bras ha bihan, cos ha yoanq, habil hac ignorant.

●(1960) PETO 23. Da sakramanti klañv pe goz.

(2) (L'année, le siècle) passé.

●(1901) LZBg 59 blezad-2l lodenn 90. eit chèr er blé koh ha digor er blé neué. ●(1909) BOBL 02 janvier 210/1a. Eur sell var ar Bloa koz. ●(1926) FHAB Meurzh 116. Er bloaz koz. ●(1935) FHAB C'hwevrer 52. Ar miziou du hag ar bloaz koz. ●(1947) YNVL 16. ar c'hantved kozh.

(3) [devant un numéral] Vieux de.

●(1911) BUAZperrot 392. ar chapel-ze, koz mil bloaz. ●(1928) FHAB Kerzu 462. koz tri c'hant vloaz. ●(1947) YNVL 82. kozh bloaz.

(4) [devant un substantif] Depuis longtemps.

●(1913) DIHU 92/215. Ne oé ket koh er marhadour en hent ma lauskas Mab Azen un taul huitel.

(5) Bevañ da gozh : vivre vieux.

●(1933) ALBR 21. An debrerien ognon a vev da goz.

(6) Pegen kozh emañ ? : quel âge a-t-il ?

●(1941) FHAB Gwengolo/Here 90. (Tregon ha tro-dro) pegen koz emañ-hi bremañ ? = pe oad he deus ?

(7) Ancien.

●(1936) CDFi 15 fevrier. hag a lakeas heman en e blas koz.

(8) Avancé.

●(1944) VKST Genver 13. hag e teui betek an ti, a-raok ma vezo re goz ar bloaz.

B. Kozh-kozh : très vieux, très ancien.

●(1972) BLBR 190/23. N’eo ket koz-koz ar ouenn anezañ e Breiz.

C. [suivi d’un adv. ou d’un subst. ou d’un n. de p. : sens intens.]

(1) Kozh-rejis : très vieux.

●(1882) CDFi 147-4 novembre p 3. Koz-rejis.

(2) Kozh-louet : très vieux.

●(1910) MAKE 33. eur fuzuilh koz-loued.

(3) Kozh-Noe : très vieux.

●(1882) CDFi 147-4 novembre p 3. Koz-noe.

●(1909) BROU 218. (Eusa) Koz-Noé, tr. «se dit pour un homme très âgé.»

(4) Kozh-Doue : très vieux.

●(1965) KATR 27. meur a zervenn koz-Doue.

(5) Kozh-tiar : très vieux.

●(1968) BAHE 58/23. un tiad noblañsoù kozh-tiar.

(6) Kozh-douar : très vieux.

●(1907) PERS 257. Ar c'homt de St C., koz douar dija.

II. Épith.

A. (en plt des liens de parenté)

(1) Eontr-kozh : grand oncle.

●(1732) GReg 674a. Grand oncle, frere du grand pere, ou de la grand mere, tr. «Eontr coz. p. eontred coz.»

(2) Moereb-kozh : grand tante.

●(1732) GReg 905b. Grand tante, tr. «Moëreb coz. p. moërebed coz.»

(3) Ancêtres.

●(1877) EKG I 157. eur chapel savet gant hon tud koz.

B.

(1) En amzer gozh : dans l'ancien temps.

●(1922) DIHU 130/53. El gueharal, én amzér goh.

(2) Foar gozh =

●(1955) STBJ 195. peder foar goz ha daouzek-all.

(3) Douar kozh : terre en jachère.

●(1732) GReg 437a-b. Friche, terre qu'on ne cultive point, tr. «douar coz.»

III.

A. [devant un subst.] (Péjor., dépréciatif) Mauvais, méchant.

●(1530) Pm 229. Nemet hep muy vn coz lyen tr. « Que, sans plus, une méchante toile » ●(1647) Am.ms 506. So desja costiff he coz piniffy, tr. Herve Bihan « Dont le vieil engin est déjà constipé ». ●648. Ac eff a so creff he coz peneffy, tr. Herve Bihan « … si son vieil engin est fort » ●649. Ar coz gaign raignet ne vevo quet pell. ●817. Sellit an orgoüil eux ar-côz strouillart, tr. « Regardez l’orgueil du vieux malpropre » ●(1650) Nlou 329. En vn coz merchauci disclos, tr. «dans une méchante écurie non fermée.»

●(c.1680) NG 217. ur coh marchaussi zo venont. ●(1732) GReg 205b. Il a eu un beau chapeau en contre-échange d'un méchant manteau, tr. «Beza èn deus bet un tocq caër èn esqem[m] da ur goz vantell.» ●447a. Gall. p. gallaouëd. (en terme d'injure : gall-brein. p. gallaouëd-vrein. Gallès. p. gallèsed. coz-gallès. p. coz-gallèsed.

●(1838) CGK 8. Ma diou chot o (lire : a) zo melén / Evel eur c'hos anduilhen. ●(1857) GUG 105. ur houh kreu distro. ●(1860) BAL 214. En ur c'hoz-campric. ●(1868) FHB 174/143a. eur c'hos orig, greet gan plankennou distok.

●(1907) PERS 328. var he gos vele plouz. ●(1928) DIHU 209/166. éh es groeit koh labour ér vollereh. ●(1955) VBRU 30. un druez hepken sellout ouzh o mañchoù re hir pe re verr, ouzh ar vantell o tivilhal en-dro dezho e-giz ur c’hozh sac’h dindan patatez. ●(1957) AMAH 243. kerkent hag adlakaet ar c’hozh ti en e blom, e nijfemp a-denn-askell war du Antibes.

►Kozhden : vieillard.

●(1575) M 600. Dan trot á vn coz-den, ouz comps plen é guenou, tr. « Un bref récit sur un vieillard, parlant nettement de sa bouche » ●note Ernault p. 69 : La cheville dan trot indique pour coz-den une prononciation *coten.

B.

(1) [devant un adj., un pp.] Depuis longtemps.

●(1844) LZBg 2l blezad-2l lodenn 88. Ne oé quet hoah couh-achiue en déieu-cé. ●(1886) ADBr 367. Wé k'e hwah é gonz coh laret, tr. «il avait à peine finit de parler.»

●(1911 DIHU 68/204. Ne oé ket, koh alhuéiet en dorieu dehé. ●(1910) DIHU 61/104. Ne oé ket koh astennet ma koéhas arré er gurun ar en ti. ●(1911) DIHU 68/204. Ne oé ket koh alhuéet en dorieu dehé. ●(1958) BRUD 4/83. Ne oa ket koz dimezet Gaid ha Tin.

(2) [devant un pp.] Mal.

●(1970) GSBG 366. (Groe) me 'm boa lâret mat deoc'h e oa kozh plaset [ar roued], tr. «Je vous avais bien dit qu'il était mal placé.»

C. fam.

(1) Ma hini gozh : ma femme, ma moitié.

●(1910) MAKE 30. Paskolig a dennas neuze e benn er-meaz hag, en eur c'hoarzin, a lavaras d'e hini-goz : (…). ●(1964) YHAO 135. Hag eñ d'e wele, e-kichen e «hini gozh», evel ma'z eo ar c'hiz da lavarout dre amañ. ●(1981) ANTR 189. Azaleg brema e teu ar pôtr yaouank da veza an ozah, «va hini koz», hag ar plah yaouank da veza «va hini goz».

(2) Ma hini kozh : mon mari, ma moitié.

●(1935) SARO 18. hag e rebechas d'ezan gant kounnar klask lakaat disparti etre e hini koz hag hi. ●(1981) ANTR 189. Azaleg brema e teu ar pôtr yaouank da veza an ozah, «va hini koz», hag ar plah yaouank da veza «va hini goz».

IV. Adv.

(1) Longtemps.

●(1911) BUAZperrot 101. Ar boblou a vev kosa, eo ar re a oar diazeza o amzer da zont, var o amzer dremenet.

(2) Loc. adv. Kozh-poent : grand temps.

●(1909) BROU 218. (Eusa) Koz-poent eo, tr. «il est grand temps.» ●(1929) SVBV 139. Koz-poent eo d'eomp, emeve, distrei d'ar gêr ! ●(1936) CDFi 8 fevrier. An archerien a zo koz-poent d'ezo mont d'ar gear.

V.

(1) Bezañ penn kozh da // Bezañ kozh e benn // Ober penn kozh (da / ouzh) : être de mauvaise humeur, bouder.

●(1935) ANTO 134 (T) *Paotr Juluen. War riblou «Ar Yeody», hervez lavar ar vrud, / Ez oa, kals-mui kosoc'h, o fenn, gant an holl dud. ●(1967) BRUD 26-27/25 (T) E. ar Barzhig. Me ne ran forz euz profou al luduenn-ze, eme Hodfrid, ha n'hellin nemed ober penn-koz outañ. ●30. Penn-koz a ree an eil hag egile. ●(1970) BHAF 109 (T) E. ar (T) E. ar Barzhig Barzhig. Ma zad war-eeun d'ar skol 'vat, ha penn-koz dezañ. ●221. Setu ma oent kontant d'e adweled, ze 'zo sklaer, ha ne oe ket greet re a benn-koz dim. ●255. Eur hlizenn a oa deut warnon ha me neuze d'ober penn-koz ouz va mignon. ●258. Eur pennadig en eur horn, hag e vouten anezañ adarre, koz e benn, en e glas. ●(1977) LLMM 185/467 . Penn kozh a rae din abaoe un toullad deizioù.

(2) Ober unan gozh : être ivre-mort.

●(1995) EIGV 36 (L) Yann-Vadezour Lagadeg. Pa neveze dastumet arhant a-walh da ober unan goz. (note en bas de page : mezo-dall.)

(3) Ober kozh kroc'hen : voir kroc'hen.

(4) Ober kozh eskern : voir eskern.

(5) Ober kozh votoù : voir botoù.

(6) Kozh evel an douar : voir douar.

(7) Kozh evel ar bed : voir bed.

(8) Kozh evel Noe : voir Noe.

(9) Kozh evel Boudedeo : voir Boudedeo.

(10) Ober e daol kozh : voir taol.

(11) Krinet evel un aval kozh : voir aval.

(12) Kouezhañ en e bleg kozh : voir pleg.

Ce site utilise des cookies pour son fonctionnement.En savoir plus...